लागुऔषध र अनलाइन जुवाको फैलँदो जाल: हराउँदै गएको पुस्ताको भविष्य
नेपाल अहिले एउटा यस्तो सामाजिक संकटको संघारमा उभिएको छ, जसको प्रभाव केवल केही व्यक्तिमा सीमित छैन। यो संकटले परिवार, समाज, अर्थतन्त्र, सार्वजनिक सुरक्षा र राष्ट्रको भविष्यसम्म असर पुर्याइरहेको छ। त्यो संकट हो—लागुऔषध दुर्व्यसन र अनलाइन जुवाको तीव्र विस्तार।
कुनै समय सीमित क्षेत्र र सीमित समूहमा देखिने लागुऔषधको समस्या आज देशका ठूला शहरदेखि साना नगरपालिका र ग्रामीण बस्तीहरूमा समेत फैलिएको छ। विद्यालय, कलेज, बजार, सार्वजनिक पार्क, भाडाका कोठा र सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा यसको पहुँच बढ्दै गएको विभिन्न सरकारी तथ्यांक, प्रहरी कारबाही र स्वास्थ्य क्षेत्रका अध्ययनहरूले देखाइरहेका छन्। गाँजा र चरेसको परम्परागत प्रयोगसँगै अहिले ब्राउन सुगर, हेरोइन, विभिन्न मनोप्रभावी औषधिको दुरुपयोग तथा एकभन्दा बढी प्रकारका लागुऔषध एकैसाथ प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। यो केवल कानुनी उल्लङ्घन मात्र होइन, सार्वजनिक स्वास्थ्य र राष्ट्रिय सुरक्षाको चुनौती पनि हो।
लागुऔषधको प्रयोग किन बढिरहेको छ भन्ने प्रश्नको उत्तर एउटै छैन। बेरोजगारी, बढ्दो निराशा, पारिवारिक विखण्डन, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याप्रति उदासीनता, साथीभाइको प्रभाव, सामाजिक सञ्जालको असर, सीमावर्ती क्षेत्रमा हुने अवैध आवतजावत तथा छिटो आर्थिक लाभको मोहजस्ता कारणहरू एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। समाज परिवर्तनको गतिले युवामा सिर्जना गरेको मानसिक दबाबलाई समयमै सम्बोधन गर्न नसक्दा धेरै युवाहरू गलत बाटोतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।
तर यसभन्दा गम्भीर प्रश्न अर्को छ—लागुऔषध यति सहज रूपमा प्रयोगकर्तासम्म पुगिरहेको छ भने यसको आपूर्ति कसले गरिरहेको छ?
हरेक दिनजसो प्रहरीले प्रयोगकर्ता वा साना कारोबारी पक्राउ गरेको समाचार सार्वजनिक हुन्छ। ठूलो परिमाणमा लागुऔषध बरामद भएको विवरण पनि आउँछ। तर समाजमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठिरहेको छ—यी पदार्थको मूल स्रोत कहाँ छ? ती नेटवर्क सञ्चालन गर्ने मुख्य व्यक्तिहरू को हुन्? किन अधिकांश कारबाही प्रयोगकर्ता वा तल्लो तहका बिचौलियामै सीमित देखिन्छ?
यस्तो प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। तर प्रमाणबिना राज्य संयन्त्र वा प्रहरी प्रशासनमाथि मनोगत आरोप लगाउनु समाधान होइन। वास्तविकता के हो भने अहिले लागुऔषध कारोबार व्यक्तिगत गतिविधि होइन; यो बहुस्तरीय र संगठित आपराधिक सञ्जालमा रूपान्तरित भइसकेको छ। प्रयोगकर्ताले सामान्यतया आफूलाई पदार्थ उपलब्ध गराउने स्थानीय व्यक्तिलाई मात्र चिन्छ। त्यो व्यक्ति अर्को तहसँग जोडिएको हुन्छ, र अन्ततः मुख्य सञ्चालक सीमापार वा अन्य सुरक्षित स्थानबाट कारोबार सञ्चालन गरिरहेको हुन सक्छ। यस्ता सञ्जाल डिजिटल सञ्चार, कोड भाषा, बिचौलिया र अनौपचारिक वित्तीय माध्यम प्रयोग गर्ने भएकाले अनुसन्धान झन् जटिल बन्दै गएको छ।
यसैले अहिलेको आवश्यकता केवल सडकबाट प्रयोगकर्ता पक्राउ गर्नु होइन; आर्थिक सञ्जाल, सम्पत्ति, बैंकिङ कारोबार, डिजिटल सम्पर्क र सीमापार सम्बन्धसम्म पुग्ने अनुसन्धान प्रणाली विकास गर्नु हो। "Follow the money" अर्थात् अपराधको आर्थिक स्रोत पहिचान गर्ने अभ्यास प्रभावकारी नभएसम्म मुख्य गिरोहसम्म पुग्न कठिन हुनेछ।
लागुऔषधको समस्यासँगै अर्को मौन महामारीका रूपमा अनलाइन जुवा र बेटिङ नेपाली समाजमा तीव्र गतिमा फैलिरहेको छ। हातमा रहेको मोबाइल फोन आज धेरै युवाका लागि मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन, आर्थिक विनाशको ढोका बन्न थालेको छ। विदेशी बेटिङ प्लेटफर्म, खेलकुदमा आधारित बाजी, अनलाइन क्यासिनो र सामाजिक सञ्जालमार्फत सञ्चालन हुने एजेन्ट सञ्जालले हजारौँ युवालाई सजिलै पैसा कमाउने भ्रममा पारिरहेको छ। प्रारम्भमा सानो रकमबाट सुरु हुने यो लत अन्ततः ऋण, मानसिक तनाव, पारिवारिक विघटन र आपराधिक गतिविधिसम्म पुग्ने जोखिम बोकेको हुन्छ।
लागुऔषध र अनलाइन जुवाबीचको सम्बन्ध पनि अब बेवास्ता गर्न मिल्ने अवस्थामा छैन। आर्थिक रूपमा संकटमा परेका व्यक्तिहरू जुवाबाट पैसा फिर्ता ल्याउने प्रयासमा झन् गहिरो दलदलमा फसिरहेका छन् भने लागुऔषध प्रयोगकर्ताले लत धान्न चोरी, ठगी वा अन्य अवैध गतिविधितर्फ धकेलिने जोखिम बढिरहेको छ। यी दुवै समस्याले संगठित अपराधलाई थप आर्थिक आधार उपलब्ध गराइरहेका छन्।
यस परिस्थितिमा राज्यले अपनाउने रणनीति पनि बदलिनुपर्छ। पक्राउ र मुद्दा दर्ता मात्र सफलता होइन। रोकथाम, उपचार, पुनःस्थापना, मानसिक स्वास्थ्य सेवा, युवालाई रोजगारी र सीपसँग जोड्ने नीति, विद्यालय तथा कलेजमा जीवन–सीप शिक्षा, अभिभावकको सक्रिय भूमिका र समुदायमा आधारित सचेतना अभियानलाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ। त्यस्तै, सीमापार सुरक्षा सहकार्य, साइबर अनुसन्धान क्षमता, वित्तीय निगरानी तथा अवैध सम्पत्ति जफत गर्ने कानुनी संयन्त्रलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
यससँगै एउटा असहज तर आवश्यक प्रश्न राज्यले आफैँसँग पनि सोध्नुपर्छ—के विद्यमान नीति, कानुन, अनुसन्धान प्रणाली र स्रोतसाधन आजको अपराधको स्वरूपसँग मेल खान्छ? यदि अपराध प्रविधिमैत्री बन्दै गएको छ भने अनुसन्धान प्रणाली पनि त्यत्तिकै आधुनिक बन्नुपर्छ। अन्यथा अपराधीहरू सधैँ एक कदम अगाडि र राज्य एक कदम पछाडि रहने अवस्था दोहोरिइरहनेछ।
समाजले पनि आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन। लागुऔषधलाई "अरूको घरको समस्या" र अनलाइन जुवालाई "सामान्य मनोरञ्जन" ठान्ने मानसिकता परिवर्तन गर्नुपर्छ। हरेक अभिभावक, शिक्षक, स्थानीय समुदाय र नागरिकले युवाको व्यवहार, मानसिक अवस्था र डिजिटल जीवनशैलीप्रति संवेदनशील बन्नुपर्ने बेला आएको छ।
नेपालको भविष्य युवाको हातमा छ भन्ने भनाइ हामी बारम्बार दोहोर्याउँछौँ। तर त्यो भविष्यलाई सुरक्षित राख्ने ठोस प्रयासमा भने अझै कमजोरी देखिन्छ। यदि आज पनि हामीले लागुऔषध र अनलाइन जुवाको फैलँदो सञ्जाललाई सामान्य समस्या ठानेर बेवास्ता गरिरह्यौँ भने भोलि एउटा पुस्ता मात्र होइन, राष्ट्रको सामाजिक र आर्थिक आधार नै कमजोर बन्न सक्छ।
अतः अब प्रश्न केवल लागुऔषध नियन्त्रणको होइन; प्रश्न नेपालको भावी पुस्ता जोगाउने हो। त्यसका लागि राज्यको दृढ इच्छाशक्ति, प्रभावकारी अनुसन्धान, पारदर्शी कानुनी कार्यान्वयन र समाजको सक्रिय सहभागिता—यी चारवटै समान रूपमा आवश्यक छन्। किनकि एउटा सभ्य समाजको पहिचान अपराध बढेपछि कडा कारबाही गर्नु मात्र होइन, अपराध जन्मिने वातावरणलाई समयमै रोक्नु पनि हो।
No comments:
Post a Comment