रुदाने: रूपचन्द्र विष्ट — एक विद्रोही सोचको नाम

 रुदाने: रूपचन्द्र विष्ट — एक विद्रोही सोचको नाम

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केही व्यक्तित्वहरू यस्ता छन्, जसलाई बुझ्न सजिलो हुँदैन तर उनीहरूले सोच्न बाध्य बनाउँछन्। त्यहीमध्ये एक नाम हो रूपचन्द्र विष्ट, जसलाई धेरैले रुदाने भनेर चिन्ने गर्छन्। रुदाने परम्परागत राजनीतिभन्दा फरक थिए। उनी भाषणभन्दा व्यवहारमा विश्वास गर्थे। उनका विचारहरू कठोर लाग्न सक्थे, तर उद्देश्य स्पष्ट थियो — जनतालाई सचेत बनाउने।

जनतासँगको सम्बन्ध

दामन–पालुङ क्षेत्रमा उनी प्रधानपञ्च हुँदा स्थानीय विकासमा जनसहभागिता र पारदर्शिताको अभ्यास गरिएको चर्चा पाइन्छ। एक धार्नी आलु बिक्री गर्दा उठ्ने सानो करसमेत विकासका काममा प्रयोग हुने र त्यसको विवरण सार्वजनिक रूपमा देखाइने अभ्यासले उनलाई पारदर्शी नेतृत्वसँग जोडिन्छ। उनी चुनावी राजनीतिमा पनि अनौठा थिए। लोकप्रियता होइन, चेतना जगाउने उद्देश्यले उनी जनतासँग सीधा संवाद गर्थे भन्ने ऐतिहासिक स्मरणहरू पाइन्छन्।

‘थाहा आन्दोलन’

रुदानेको सबैभन्दा ठूलो विचार हो — “थाहा पाउनु”। उनको दर्शन सरल थियो:

* किन?

* कसरी?

* केका लागि?

यी प्रश्नहरू नै परिवर्तनको आधार हुन् भन्ने उनको विश्वास थियो। उनले युवाहरूलाई अन्धविश्वास र निर्भरताबाट बाहिर निस्कन प्रेरित गरे।

सरल जीवन, कठोर विचार

रुदानेको जीवनशैली अत्यन्तै सरल थियो भन्ने विभिन्न स्मरणहरूमा उल्लेख छ। उनी पद र सुविधाभन्दा विचार र सिद्धान्तलाई बढी महत्व दिन्थे। उनको जीवनको मुख्य विशेषता थियो ,  आफ्नो विचारमा अडिग रहनु, चाहे परिस्थिति जस्तोसुकै होस्।

विवाद र आलोचना

उनको शैली सबैलाई सहज लागेन। कडा बोली र असामान्य राजनीतिक दृष्टिकोणका कारण उनी विवादित पनि बने। तर उनी उठाएका प्रश्नहरू भने आज पनि सान्दर्भिक देखिन्छन्। कतिपयका लागि उनी विद्रोही चेतनाका प्रतीक थिए, कतिपयका लागि असहज नेता। तर उनी नेपालमा विचारको राजनीति गर्ने दुर्लभ व्यक्तित्वमध्ये एक बने।

अन्तिम समय

२०५६ असार ७ गते वीर अस्पतालमा उनको निधन भयो। सरल जीवनशैली र विचारप्रतिको प्रतिबद्धता उनका अन्तिम दिनसम्म पनि देखिएको भन्ने स्मरणहरू पाइन्छन्।

आजको सन्देश

रुदानेलाई सम्झिँदा केवल व्यक्ति होइन, एउटा प्रश्न जीवित हुन्छ;

* के हामी सचेत छौँ?

* के हामी प्रश्न गर्न सक्छौँ?

* के हामी लाई  “थाहा” छ ?

उनको जीवनले सिकाएको मुख्य कुरा यही हो, परिवर्तन बाहिर होइन, चेतनाबाट सुरु हुन्छ। रूपचन्द्र विष्ट कुनै सामान्य नेता मात्र थिएनन्। उनी एउटा सोच थिए;  प्रश्न गर्ने, सचेत हुने र आत्मनिर्भर बन्ने र आज पनि उनको सबैभन्दा ठूलो सन्देश त्यही हो,

“थाहा पाउनु नै पहिलो स्वतन्त्रता हो।”

इतिहास फेरि अर्को “रुदाने शैली” को उदय, बहस र विस्तारै अस्ताउने यात्रातर्फ अघि बढिरहेको हो ?

नेपालको राजनीतिमा समय–समयमा यस्ता पात्रहरू उदाउँछन्, जसले परम्परागत राजनीतिक शैलीमाथि प्रश्न उठाउँछन्। उनीहरू स्थापित दलभन्दा फरक देखिन्छन्, भाषणभन्दा व्यवहारमा विश्वास गर्छन् र जनताको निराशाबीच वैकल्पिक आशाको रूपमा उभिन्छन्। आज धरानका मेयर हर्क साम्पाङलाई लिएर भइरहेको बहसले धेरैलाई रूपचन्द्र विष्ट “रुदाने” को सम्झना गराइरहेको छ।

रुदाने विद्रोही चेतनाका प्रतीक थिए। उनले “थाहा आन्दोलन” मार्फत जनतालाई प्रश्न गर्न सिकाए — किन, कसरी र केका लागि ? उनी सरल जीवनशैली, कठोर विचार र अडिग स्वभावका कारण फरक देखिए। तर त्यही अत्यधिक व्यक्तिगत शैली र कठोर अडानले उनको आन्दोलनलाई राष्ट्रिय स्तरमा स्थायी राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण हुन दिएन। आज हर्क साम्पाङ पनि श्रम, आत्मनिर्भरता र जनसहभागिताको राजनीतिमार्फत चर्चाको केन्द्रमा छन्। श्रमदानलाई अभियान बनाउने, प्रत्यक्ष रूपमा जनतासँग जोडिने र स्थापित दलहरूलाई चुनौती दिने शैलीले उनलाई लोकप्रिय बनाएको छ। विशेषगरी युवापुस्ताले उनलाई फरक राजनीतिक अभ्यासका रूपमा हेर्न थालेका छन्।

तर इतिहासले यहाँ एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ;

के यो यात्रा पनि अन्ततः “व्यक्तित्व केन्द्रित विद्रोह” मै सीमित हुने हो ? रुदानेले चेतना जगाए, तर त्यसलाई संस्थागत संरचनामा बदल्न सकेनन्। आन्दोलन व्यक्तिमा धेरै निर्भर हुँदा, त्यो व्यक्तिसँगै कमजोर बन्दै जान्छ। नेपालजस्तो जटिल समाजमा केवल आक्रोश, भावनात्मक समर्थन र विद्रोही छविले मात्र दीर्घकालीन राजनीतिक आधार निर्माण गर्न सक्दैन। त्यसका लागि संगठन, सहकार्य, धैर्य र स्पष्ट नीति आवश्यक पर्छ। आज हर्क साम्पाङ सामु पनि त्यही चुनौती देखिन्छ। यदि राजनीति केवल सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता, निरन्तर टकराव र व्यक्तिगत अडानमै सीमित रह्यो भने, त्यो क्षणिक आकर्षण त बन्न सक्छ, तर स्थायी राजनीतिक शक्ति बन्न कठिन हुनेछ। हर्क सम्पाङले अब एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ, आन्दोलनलाई व्यक्तिभन्दा माथि उठाउनुपर्छ। फरक मत राख्नेहरूलाई शत्रु होइन, बहसको हिस्सा बनाउन सक्नुपर्छ। केवल विरोध होइन, दीर्घकालीन वैकल्पिक योजना पनि दिन सक्नुपर्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, भावनात्मक समर्थनलाई संस्थागत संरचनामा बदल्न सक्नुपर्छ।

रुदाने इतिहासमा विचारका रूपमा जीवित छन्, तर उनको आन्दोलन सीमित भयो। हर्क सम्पाङका अगाडि अहिले अवसर छ — कि त उनी पनि केवल एउटा चर्चित विद्रोही पात्रमै सीमित हुनेछन्, वा विद्रोही ऊर्जा लाई दीर्घकालीन राजनीतिक संस्कृतिमा रूपान्तरण गर्नेछन्। नेपालको राजनीति अहिले ठीक त्यही मोडमा उभिएको देखिन्छ, जहाँ इतिहासले फेरि सोधिरहेको छ —

के हामी फेरि अर्को “रुदाने शैली” को उदय, बहस र विस्तारै अस्ताउने यात्रा हेर्दैछौँ ?

वा यसपटक विद्रोहले संरचना पनि निर्माण गर्नेछ ?